Дана университетті бітіргеніне бір жыл болды. Осы уақытта ол отыз орынға өтініш жіберді. Жиырма жеті жерден жауап келмеді. Екі жерден бас тартты. Ал бүгін оны үшінші рет сұхбатқа шақырды.
Сұхбат сағат онда басталуы керек еді. Дана түнде ұзақ ұйықтай алмады, таңертең оятқышты естімей қалды. Көзін ашқанда сағат тоғызды көрсетіп тұрған.
Ол он бес минутта жуынып, киінді. Шашын кептіруге уақыт болмады. Құжаттары бар қалталы папканы қолына алып, үйден жүгіріп шықты.
Есіктің алдында анасы қоңырау шалды. Дана трубканы көтеріп, жүре сөйлесті.
— Бүгін сол сұхбат па? — деп сұрады анасы.
— Сол, — деді Дана.
— Тамақ іштің бе?
— Іштім, — деді Дана. Бұл рас емес еді.
— Қорықпа. Сен дайынсың.
Дана ештеңе демеді. Анасы бір жылдан бері осы сөзді айтады, ал Дана оған әлі сене алмай жүр.
Аялдамада автобус жоқ еді. Электронды тақтада келесі автобус он бір минуттан кейін деп жазылып тұрды. Дана бір сәт ойланды да, телефонынан такси шақырды.
Көлік тез келді. Ескі, бірақ таза машина. Жүргізуші егде кісі екен, көзілдірігі бар, шашы аппақ.
— Қайырлы таң, — деді ол. — Орталыққа барамыз ба?
— Иә, — деді Дана. — Кешіріңіз, мен қатты асығып тұрмын.
— Барлығы асығады, — деді жүргізуші сабырмен. — Бірақ жол асықпайды.
Машина қозғалды. Бірінші бес минут жақсы өтті. Сосын үлкен көшеге шыққанда көліктер тоқтап қалды. Алдыда ұзын кептеліс тұрды.
Дана сағатына қарады. Тоғыз жиырма бес.
— Біз үлгереміз бе? — деп сұрады ол.
— Осы жолмен жүрсек, үлгермейміз, — деді жүргізуші. — Бірақ мен бұл қаланы қырық жыл білемін. Келісесіз бе?
— Келісемін, — деді Дана.
Жүргізуші оңға бұрылды. Машина тар көшелерге кірді. Ескі үйлер, аулалар, балабақшаның қоршауы қалып жатты.
— Менің атым Мұрат, — деді жүргізуші. — Сіз жұмысқа барасыз ба?
— Сұхбатқа.
— Қандай жұмыс?
— Маркетинг бөліміне кіші маман керек екен, — деді Дана. — Мен бір жылдан бері жұмыс іздеп жүрмін.
Мұрат ағай басын изеді.
— Сіз бұрыннан такси айдайсыз ба? — деп сұрады Дана әңгіме үшін.
— Алты жыл, — деді Мұрат ағай. — Оған дейін зауытта инженер болдым. Зауыт жабылды. Бастапқыда мен де бір жыл жұмыс іздедім.
— Қиын болды ма?
— Қиын болды, — деді ол. — Ең қиыны ақша емес еді. Ең қиыны таңертең не істейтініңді білмеу.
Дана терезеге қарады. Ол бұл сезімді жақсы білетін.
— Бір жыл ұзақ, — деді ағай. — Қиналдыңыз ба?
Дана жауап бермеді. Терезеден сыртқа қарап отырды. Сосын кенет өзі де күтпеген жерден сөйлей бастады.
— Алғашқы айлар қорқынышты болмады. Мен әр күні өтініш жібердім, курстарға жазылдым. Кейін жауап келмей қала берді. Қазір мен тіпті достарымның хабарламасын ашуға қорқамын. Бәрі жұмыс тапты, мен таппадым.
— Сіз жұмыс таппағаныңызға өзіңізді кінәлі санайсыз ба? — деп сұрады Мұрат ағай.
— Иә, — деді Дана ақырын.
Машина тағы бір бұрылды. Бір аулада балалар доп ойнап жүр екен. Мұрат ағай жылдамдығын азайтты.
— Мен осы ауданда өстім, — деді ол. — Ана жерде дүкен болатын, қазір банк. Ана жерде кинотеатр болатын, қазір автотұрақ.
— Өкінесіз бе?
— Жоқ, — деді ол. — Қала өзгереді, адам да өзгеруі керек. Бірақ жолдар сол күйінде қалады, сондықтан мен әлі де пайдалымын.
Машина кішкентай көпірден өтті. Кептеліс артта қалды.
— Менің қызым да дәл осылай жұмыс іздеген, — деді Мұрат ағай. — Сегіз ай. Сегізінші айда ол жылап үйге келді де, енді іздемеймін деді.
— Содан?
— Содан келесі аптада оны жұмысқа алды, — деді ағай күліп. — Мен оған бір ғана нәрсе айтқанмын. Кешіккенің үшін бір рет кешірім сұра, екі рет сұрама. Екі рет сұрасаң, әңгіме сенің кешігуің туралы болады. Ал әңгіме сенің жұмысың туралы болуы керек.
Дана күлді. Бірінші рет кеудесі сәл жеңілдеді.
Машина орталыққа шықты. Сағат тоғыз елу бес еді.
— Жеттік, — деді Мұрат ағай. — Ана биік үй.
— Рақмет сізге, — деді Дана. — Шынымен рақмет.
Мұрат ағай ештеңе деместен машинаның есігін ашып берді. Дана сыртқа шыққанда ол әйнектен басын шығарып:
— Асықпай сөйлеңіз, — деді. — Олар сізді тыңдау үшін шақырған.
Дана басын изеп, үйге қарай жүрді. Ол ақшасын жолда төлеп қойған еді. Жүрегі қатты соғып тұр. Дана терең дем алып, үйге кірді.
Күзетші оны он бесінші қабатқа жіберді. Лифт ұзақ көтерілді. Қабылдау бөлмесінде отырған қыз күлімсіреп амандасты.
— Дана ма? Сізді күтіп отыр. Құжаттарыңызды беріңізші.
Қабылдау бөлмесінде тағы екі адам отырды. Біреуі костюм киген жігіт, екіншісі Данадан үлкен әйел. Екеуі де үнсіз, телефондарына қарап отыр.
Дана қолына қарады. Қолында телефоны ғана бар еді.
Папка машинада қалыпты.
Бір секунд ішінде бәрі есіне түсті: ол папканы орындыққа қойған, сосын ақша іздеп, оны ұмытып кеткен.
— Кешіріңіз, — деді Дана. — Менің құжаттарым такси машинасында қалып қойды.
Қыз басын шайқады.
— Түпнұсқасы керек емес, көшірмесі жеткілікті. Бірақ дипломыңыз болмаса, сұхбат қиын болады.
Дана телефонын алып, қосымшаны ашты. Жүргізушіге қоңырау шалды. Жауап жоқ. Тағы шалды. Тағы жауап жоқ.
Қабылдау бөлмесінің есігі ашылды. Ішке Мұрат ағай кірді. Қолында сол папка.
— Сіз мұны орындықта қалдырыпсыз, — деді ол тыныш дауыспен. — Мен көпірге жеткенде байқадым.
Дана не дерін білмей тұрып қалды.
— Сіз қайтып келдіңіз бе? Кептеліс арқылы?
— Кептеліс арқылы, — деді ағай. — Бірақ мен бұл қаланы қырық жыл білемін.
Ол папканы ұсынды да, шығуға бұрылды.
— Тоқтай тұрыңыз, — деді Дана. — Мен сізге ақша берейін.
— Ақшаңызды сұхбаттан кейін ұсынасыз, — деді Мұрат ағай. — Қазір уақыт жоқ. Кіріңіз.
Бөлмеде үш адам отырды. Ортадағы әйел Данаға қарап күлімсіреді.
— Неге біздің компания? — деп сұрады ол.
Дана дайындап келген жауабын айтқысы келді. Бірақ кенет мүлде басқа нәрсе айтты.
— Мен бір жыл бойы жұмыс іздедім, — деді ол. — Осы уақытта жиырмаға жуық компанияның сайтын оқыдым. Сіздердің сайттарыңыздағы қателерді де көрдім. Айтайын ба?
Үш адам бір-біріне қарады. Ортадағы әйел басын изеді.
— Айтыңыз.
Дана айтты. Он минут бойы айтты. Ешкім оны бөлмеді.
Сұхбат қырық минутқа созылды. Дана бір рет қана кешірім сұрады. Қалған уақытта ол өзінің жобалары туралы айтты.
Ол шыққанда қабылдау бөлмесінде ешкім жоқ еді. Мұрат ағай кетіп қалыпты.
Кешке Дана қосымшадан оның нөмірін тауып, хабарлама жазды. Ол өзін жұмысқа алғанын айтып, ақшаны қалай беруге болатынын сұрады. Жауап түнде келді.
— Ақша керек емес, — деп жазды Мұрат ағай. — Менің қызыма да біреу дәл осылай көмектескен. Мен сол қарызды қайтарып жүрмін.
Дана хабарламаны ұзақ оқыды. Сосын терезеге барып, қараңғы қалаға қарады. Төменде такси шамдары жүріп жатты. Олардың әрқайсысының ішінде бір адам отыр, және Дана енді оларды бұрынғыдай көрмейтінін түсінді.
Жұмыс бірінші аптада оңай болмады. Дана көп нәрсені білмейтінін көрді. Бірақ таңертең оянғанда не істейтінін білетін.
Бір айдан кейін ол жұмысқа автобуспен бара жатты. Аялдамада бір қыз тұрды, қолында папка, көзінде дәл сол қорқыныш бар.
— Сіз сұхбатқа барасыз ба? — деп сұрады Дана.
— Иә, — деді қыз. — Бірақ мен адасып қалдым, ал автобус келмейді.
Дана телефонын алып, такси шақырды.
— Отырыңыз, — деді ол. — Мен бұл ауданды жақсы білемін.
Такси келді. Екеуі артқы орындыққа отырды. Қыз папкасын құшақтап ұстап алған.
— Сіз қорқасыз ба? — деп сұрады Дана.
— Қатты, — деді қыз.
— Мен де қорыққанмын, — деді Дана. — Бір жыл бойы қорықтым. Сосын бір кісі маған көмектесті.
— Кім?
— Такси жүргізушісі, — деді Дана. — Ол маған қарызын қайтарып жатқанын айтты. Мен енді түсінемін: ондай қарызды ешкім толық қайтара алмайды. Оны тек әрі қарай беруге болады.
Машина қозғалды. Жол бос еді.
— Ал енді бір нәрсе айтайын, — деді Дана. — Кешіккеніңіз үшін бір рет қана кешірім сұраңыз. Екі рет сұрасаңыз, әңгіме сіздің кешігуіңіз туралы болады.